Home

Nederlands


 

Les biens communs, c’est quoi  ?

Afbeelding2Le terme Anglais pour les biens communs, «Commons », servait à l’origine à désigner des terrains qui étaient utilisés par une communauté, par opposition à un individu, par exemple : un pré commun, où tous les paysans d’un village pouvaient laisser paître leurs bêtes. Cette notion existait et subsiste encore partout dans le monde. Dans certaines régions de Belgique, ce système de gestion commune de terrains existait encore au début du siècle passé. Au fil de l’histoire, et particulièrement depuis l’avènement du capitalisme, ces terrains communs sont devenus de plus en plus privatisés. Les économistes ‘classiques’ diront que c’est une bonne chose : les propriétaires privés  s’occupent mieux de leurs biens, disent-ils.

100 moutons dans le pré

Un exemple fort prisé est celui du pré à moutons. Imaginez un pré assez grand pour y laisser paître 100 moutons, partagé par 10 paysans. Si chacun d’entre eux y met 10 moutons, il n’y a pas de problème : il y a assez d’herbe pour tous les animaux.  Mais si l’un des paysans ou plus y mettent plus de bêtes, les problèmes commencent, la prairie ne pouvant plus se régénérer à la vitesse de ce qui l’épuise. Au final, il n’y aura plus d’herbe. C’est ce qui appelé la Tragédie des Communs qui a été décrite par un Garett Hardin dans les années 60. Schématiquement, il en concluait que les ressources devraient être gérées soit par l’Etat, soit par des acteurs privés. L’Etat se retrouvant largement discrédité dans les décennies qui ont suivi, il reste la voie de la privaisation.

Mais est-ce bien vrai ?

En 2009 la scientifique américaine Elinor Ostrom a reçu le Prix Nobel d’Economie pour son long travail de recherche sur la gestion les biens communs à travers le monde. Elle est arrivée à une conclusion qui remet en cause la Tragédie des communs en montrant  qu’une gestion commune obtient dans certains cas d’excellents résultats voire meilleur que ceux obtenus par une gestion privée ou étatique. Comment cela est-il possible ? Tout d’abord, parce que nous ne sommes pas qu’individualistes, nous sommes aussi des êtres sociables, capables  d’œuvrer ensemble en y trouvant du plaisir, capables de parler en semble.  Les êtres humains sont conditionnés pour collaborer, ne fût-ce que par nécessité. Revenons un instant aux paysans et au pré. Le paysan qui veut faire paître plus de moutons dans le pré sait qu’il dépend de ses voisins, qu’un moment ou un autre il aura besoin de leur aide. Il réfléchira donc à deux fois avant d’aller contre l’intérêt de sa communauté. Les communautés qui gèrent ensemble des terres communes veilleront à ce qu’on soigne bien ces terrains. Leur vie et l’avenir de leurs enfants en dépend. Garett Hardin se trompait, il oubliait que les humains peuvent se parler et ensemble créer des règles qui leurs permettent d’agir en commun.

Elinor Ostrom conclut que les communautés qui gèrent avec succès leurs biens communs utilisent toutes des principes semblables : elles s’accordent sur ce qui est permis ou pas ; elles créent des systèmes de médiation en cas de conflit et de sanctions en cas de de non-respect des accords ; chacun ne fait pas ce qu’il veut.

Des biens communs en tous genres

Lorsque nous parlons de biens communs aujourd’hui, nous ne parlons pas que des prés communs. Ils s’agit autant de ressources tangibles comme l’eau ou le sol que d’éléments virtuels tels les logiciels libres. Ce peut être un jardin communautaire, une monnaie locale, une voiture partagée, une société coopérative, etc.. D’une certaine manière on peut aussi considérer une langue comme bien commun, ou un espace public ou une recette de cuisine qu’on se passe. L’essentiel étant le principe du commun qui favorise un droit d’usage plutôt que le droit de propriété. Les communs permettent que ne soient pas appropriés l’inappropriable…
strong>Les biens communs : une solution aux crises ?
Notre économie traverse une crise économique profonde, et sur le plan de l’écologie, les mauvaises nouvelles sont légions : épuisement des matières premières, réchauffement de la planète, net recul de la biodiversité, inégalités sociales grandissantes… Il est donc plus que temps de trouver des solutions fondamentales à tous ces problèmes. Et le principe du commun pourrait bien faire partie de ces solutions.

Pour en revenir à notre pré à moutons : force est aujourd’hui de constater que la manière dont le capitalisme considère les terres agricoles ne conduit absolument pas à une gestion prévoyante. L’industrie agroalimentaire, synonyme de monocultures et de pesticides, épuise les sols. Inversement, une gestion collective veille à ce que les propriétaires et gestionnaires communs fassent des choix qui bénéficient à l’ensemble de la communauté, aujourd’hui et demain. Nous assistons à la naissance d’alternatives prometteuses qui appliquent les principes des biens communs. Citons par exemple Terre-en-vue, une coopérative qui expérimente une nouvelle méthode de gestion des terres agricoles en Belgique francophone. Tous ceux qui partagent les principes de cette association peuvent y adhérer. Avec les sommes versées par les coopérants, l’association achète des terrains qu’elle met à la disposition de jeunes agriculteurs qui rencontrent aujourd’hui d’énormes difficultés à y avoir accès. En échange, ces agriculteurs s’engagent à les gérer de manière prévoyante. De son côté, la coopérative promet de ne pas spéculer sur ses biens. Dans certains cas, les coopérants peuvent également acheter des légumes bio provenant des terrains que possède l’association, voire les récolter de leurs propres mains.

Les biens communs en action

Afbeelding1Des initiatives de ce type fleurissent aux quatre coins du pays. En Flandre, la coopérative Ecopower produit de l’électricité verte. Les habitants des communes où elle installe des éoliennes peuvent acheter des actions. En l’espace de quelques années, elle a attiré quelque 50.000 coopérants qui produisent et achètent leur propre énergie durable. À Bruxelles, des citoyens et des associations ont créé un Community Land Trust (CLT) avec l’appui de la Région. Le CLT construit des logements à un prix abordable pour les ménages à bas revenus sur les terrains appartenant à la Région. Les habitants, les riverains et le gouvernement gèrent le CLT ensemble. À Bruxelles toujours, la Zinneke Parade, un spectacle fantastique organisé tous les deux ans, est le fruit de l’imagination collective et de l’action de personnes et de groupements les plus divers. La ville voit éclore une multitude de projets : jardins collectifs, monnaies communautaires, projets de cohabitat, réflexion sur la gestion commune de l’eau et les bassins versants solidaires, hackerspaces où on travaille sur de nouveaux logiciels, etc.
Le principe du commun, fondations de la ville de demain
Malgré toutes ces initiatives porteuses d’espoir, la privatisation des ressources se poursuit à un rythme accéléré. Si nous voulons nous y opposer, nous devons veiller à renforcer les initiatives entreprises décentralisées. Pour ce faire, nous devons expérimenter. L’ambition de  Commons Josaphat est d’occuper virtuellement ou non le terrain en friche qui entoure l’ancienne gare Josaphat, à la frontière entre Evere et Schaerbeek en imaginant collectivement ce que pourrait devenir un quartier élaboré sur le principe du commun.. Le choix de ce terrain n’est pas le fruit du hasard. Il s’agit en effet de la dernière grande réserve foncière de la Région de Bruxelles-Capitale. Elle s’étend sur 24 hectares, soit une superficie de plus de 32 terrains de football. Le gouvernement régional vient d’approuver en première lecture un schéma de développement qui trace le devenir de cette friche. C’est donc aujourd’hui que se décide l’avenir. Par conséquent, réfléchir sur ce site s’avère bien plus qu’un simple exercice théorique. Nous espérons pouvoir exercer une influence réelle sur le destin de la friche, dans l’espoir qu’elle puisse de venir un quartier en commun. En outre, nous espérons que ce nouveau quartier accueillera une diversité de nouvelles formes de gestion mais aussi qu’il restera accessible à l’ensemble des Bruxellois, à commencer par ceux qui ne trouvent pas à se loger ailleurs en raison des prix. Mais avec Commons Josaphat, il s’agit aussi de créer un vrai débat sur les communs en ville…

Pour en savoir plus

http://www.barricade.be/sites/default/files/publications/pdf/2010_la_gouvernance_des_biens_communs.pdf

http://vecam.org/article1122.html

http://www.framablog.org/index.php/post/2011/01/19/biens-communs-la-prosperite-par-le-partage

 


 

Wat zijn de commons?

Afbeelding2Het Engelse woord commons werd oorspronkelijk gebruikt voor gronden die niet door een individu maar door een gemeenschap werden gebruikt, bijvoorbeeld een weidegrond waar alle boeren van het dorp hun dieren konden laten grazen. Dit soort beheer vond en vind je terug in alle delen van de wereld. Ook in sommige streken van België kwamen gemeenschappelijk beheerde gronden begin van de vorige eeuw nog voor. Doorheen de geschiedenis, en vooral sinds het ontstaan van het kapitalisme, zien we dat dit soort gronden meer en meer geprivatiseerd worden. Klassieke economen noemen dit een goede zaak : privé-eigenaars zullen beter zorg dragen voor hun grond, zeggen ze.

100 schapen op een wei

Een voorbeeld dat veel gebruikt wordt is dat van de weide met schapen. Stel, je hebt een weide die groot genoeg is om honderd schapen op te laten grazen. Als tien boeren met elk tien schapen die weide gemeenschappelijk gebruiken is er geen enkel probleem, gras genoeg. Maar als een van die boeren er enkele schapen bijkrijgt, dan beginnen de problemen. Hij weet dat er eigenlijk teveel schapen zijn, maar het nadeel dat hij zal hebben als de weide verschraalt, weegt voor hem niet op tegen het voordeel van meer schapen te hebben. Die boer zal dus meer schapen op de weide zetten, en uiteindelijk is er geen gras meer. Daarom zou het beter zijn dat elke boer zijn eigen lapje grond heeft, of beter nog, dat de rijkste boer alles heeft en de anderen voor hem laat werken: Omdat het van hen is zullen ze er meer zorg voor dragen en wordt de weide veel productiever.

Maar klopt dit wel?

In 2009 won de Amerikaanse wetenschapster Elinor Ostrom de nobelprijs voor economie voor haar jarenlang onderzoek naar de manier waarop commons op verschillende plekken in de wereld beheerd worden. Ze kwam tot de conclusie dat gemeenschappelijk beheer in veel gevallen net tot zeer goede resultaten leidt. Hoe komt dat? Eerst en vooral omdat wij mensen niet alleen individualisten zijn. Wij zijn ook sociale wezens, die graag en goed kunnen samenwerken. Mensen zijn geprogrammeerd om samen dingen te doen, al was het maar uit noodzaak. Laat ons terug gaan naar de boeren met hun weide. De boer die meer schapen op de wei wil zetten weet maar al te goed dat hij de volgende dag misschien beroep zal moeten doen op een van zijn buren, om hem een handje te helpen bij het scheren van de schapen, of om een ploeg te lenen. Hij zal dus wel twee keer nadenken alvorens in te gaan tegen de belangen van zijn gemeenschap. Gemeenschappen die gezamenlijk gronden beheren zullen er bovendien voor zorgen dat er zorgzaam mee wordt omgesprongen. Hun leven en de toekomst van hun kinderen hangt er van af.

Elinor Ostrom kwam bij haar onderzoek tot de conclusie dat alle gemeenschappen die hun commons succesvol beheren een aantal gelijkaardige principes toepassen. Zo zullen er altijd duidelijke afspraken zijn tussen wat mag en wat niet mag. Er is een systeem van bemiddeling bij conflicten en van straf bij overtreding van de afspraken. Gemeenschappelijk beheer is dus iets helemaal anders dan iedereen doet zijn zin.

Commons in maten en soorten

Wanneer we vandaag over commons spreken hebben we het al lang niet meer alleen over gemeenschappelijke dorpsgronden. Allerlei zaken die we kunnen beschouwen als gemeenschappelijke eigendom van een bepaalde groep, of zaken die gemeenschappelijk beheerd worden, kunnen commons zijn. Dat kan gaan over heel tastbare zaken, zoals water, of virtuele zaken, zoals vrije software. Een gemeenschappelijk beheerde tuin is een commons, een gemeenschapsmunt, een auto die gedeeld wordt door verschillende gezinnen, een coöperatief bedrijf dat eigendom is en beheerd wordt door de werknemers of de gebruikers eveneens. Maar op een bepaalde manier kan je bijvoorbeeld ook een taal beschouwen als een commons, of de openbare ruimte, of een keukenrecept dat van hand tot hand gaat.

De commons: een uitweg uit de crisissen?

Onze economie gaat door een diepe crisis, en op ecologisch vlak gaat er van alles mis: de natuurlijke grondstoffen raken op, de aarde warmt op, de biodiversiteit gaat er sterk op achteruit. Het wordt meer dan dringend tijd dat we fundamentele oplossingen vinden voor deze problemen. De commons vormen misschien een oplossing. Om nog maar eens naar de weide met schapen terug te keren: we zien vandaag maar al te goed dat de manier waarop het kapitalisme omspringt met landbouwgronden helemaal niet leidt tot zorgzaam beheer. De agro-industrie put, via monoculturen en het gebruik van pesticiden, de gronden uit.  Collectief beheer zal er daarentegen voor zorgen dat de gemeenschappelijke eigenaars en beheerders de keuzes zullen maken die goed zijn voor heel de gemeenschap, niet alleen vandaag, maar ook voor de komende generaties. Vandaag ontstaan er veelbelovende alternatieven die principes van de commons hanteren. Een organisatie als Terre-en-vue bijvoorbeeld, een coöperatie  die in Franstalig België experimenteert met een nieuwe manier om landbouwgrond te beheren. Iedereen die in hun principes gelooft kan toetreden. Met het geld van de coöperanten kopen ze gronden en zorgen dat jonge landbouwers, die het vandaag heel moeilijk hebben om nog aan grond te geraken, daarop kunnen boeren. De boer engageert zich er toe om op een zorgzame manier met zijn land om te springen. De coöperatie van haar kant engageert zich er toe dat ze niet met de grond waarvan ze eigenaar is zal speculeren. In sommige gevallen kunnen de coöperanten ook rechtsreeks biogroenten aankopen die afkomstig zijn van de gronden waar hun coöperatie eigenaar is, of zelfs eigenhandig gaan oogsten.

De commons in actie

Afbeelding1Overal ontstaan vandaag zo’n initiatieven. In Vlaanderen zorgt de coöperatie Eco-power voor de productie van groene stroom. In de gemeenten waar ze hun windmolens plaatsen kunnen buurtbewoners aandelen kopen. Op een paar jaar tijd zijn er 50.000 coöperanten toegetreden,  die nu samen hun eigen duurzame energie produceren en afnemen. In Brussel hebben burgers en verenigingen, met steun van het Gewest, gezorgd voor de oprichting van een Community Land Trust. Op grond die eigendom wordt van de gemeenschap worden woningen gebouwd die betaalbaar zijn voor gezinnen met een laag inkomen. De bewoners, de buren en de overheid beheren samen de Trust. Nog in Brussel trekt om de twee jaar de Zinnekeparade door de stad, een fantastisch spektakel dat het resultaat is van de collectieve verbeelding en actie van allerlei mensen en groepen. Overal in de stad zie je collectieve tuintjes ontstaan, er wordt geëxperimenteerd met gemeenschapsmunten, er worden cohousingprojecten opgezet, er wordt nagedacht over het gemeenschappelijk beheer van water, in hackerspaces werken mensen belangeloos samen aan nieuwe vrije software.

De commons als basis voor de stad van morgen

Ondanks al die hoopgevende initiatieven gaat de privatisering van de commons nog altijd aan een snel tempo verder. Als we daar willen tegen ingaan, dan moeten we zorgen dat de kleinschalige initiatieven van vandaag versterkt worden. Dat kan door van mekaar te leren, door verbindingen te maken, door samen te werken. Dat is wat we willen doen met Commons Josaphat. Maar we willen dat op een concrete manier doen. Daarom kozen we er voor om na te denken over de ontwikkeling van een volledige nieuwe buurt, het braakliggend terrein rond het oude Josaphatstation, op de grens van Evere en Schaarbeek. De keuze voor dat terrein is niet toevallig. Het is een van de laatste grote openbare grondreserves van het Brussels Gewest. Het strekt zich uit over 24 hectare, goed voor een oppervlakte van meer dan 32 voetbalvelden. De gewestregering heeft zopas in eerste lezing een ontwikkelingsschema goedgekeurd dat de toekomst van dit terrein uittekent. Vandaag wordt dus over de toekomst ervan beslist. Nadenken over deze site is dus veel meer dan een theoretische oefening. We hopen dat we zo ook de toekomst van de site kunnen beïnvloeden, dat de buurt niet geprivatiseerd wordt, maar dat hij gemeenschappelijk bezit wordt. We hopen dat het een plek wordt waar allerlei nieuwe beheersvormen een plaats krijgen, een plek ook die altijd toegankelijk blijft voor alle Brusselaars, in de eerste plaats voor hen voor wie het elders onbetaalbaar is geworden om te wonen.

Op zoek naar ideeën voor een nieuwe stad (tekst over de commons en onze ideeënoproep)

Om meer te leren over de commons

Hoe beheren wat van iedereen is (artikel De Wereld Morgen)

Commons krijg je als lid van een gemeenschap en zijn geen koopwaar. interview met Tine De Moor (video)

Noam Chomski en de vernietiging van de commons (interview)

De commons: hoe beheren wat van iedereen is, congresverslag (pdf)

Gemeen Goed, Naar een politiek voorbij de dualiteit van staat en markt

http://blognl.p2pfoundation.net/

EN

http://www.bollier.org/

http://onthecommons.org/

Commons 101 (video)

http://wealthofthecommons.org/

https://www.thecommonsjournal.org/

 

 

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s